Αγία Τράπεζα

Το ιερότερο σημείο του ναού και βρίσκεται στο κέντρο του Ιερού Βήματος. Συμβολίζει τον τόπο της ταφής του Χριστού. Πάνω στην Αγία Τράπεζα τοποθετούνται το Ευαγγέλιο, το Αντιμήνσιο, ο Σταυρός Ευλογίας, το Αρτοφόριο και τα κηροπήγια. 

Κατασκευάζεται στο τέλος της ανοικοδόμησης του ναού με δύο τρόπους. 

Ή στηριζόμενη σε ένα πόδι συμβολίζοντας τον Χριστό ή με τέσσερα πόδια συμβολίζοντας τους 4 ευαγγελιστές. 

Στα εγκαίνια του ναού «καθαγιάζεται». Δηλαδή στην υπάρχουσα στο μέσον της Αγίας Τραπέζης οπής, τοποθετούνται λείψανα αγίων, γεμίζει την οπή, ο τελών τα εγκαίνια αρχιερέας, με γνήσιο μελισσοκέρι και αρωματικές ουσίες. 

Εν συνεχεία πλένεται η πλάκα, αλείφεται με ιερό μύρο, τοποθετούνται στις γωνίες οι εικόνες των ευαγγελιστών και καλύπτεται ολόκληρη η πλάκα με μονοκόμματο άραφο ύφασμα το ονομαζόμενο κατασάρκιο. Μετά τον καθαγιασμό της Αγίας Τραπέζης δεν επιτρέπεται η μετακίνηση και μεταφορά της. 

Πάνω στην Αγία Τράπεζα τελείται η Θεία Λειτουργία. 

Ο 7ος κανών της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου διατάσσει: «όσοι ούν σεπτοί ναοί καθιερώθησαν, εκτός αγίων λειψάνων μαρτύρων, ορίζομεν εν αυτοίς κατάθεσιν γενέσθαι λειψάνων μαρτύρων....»

Η συνήθεια αυτή επεκράτησε από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια όπου κατά την εποχή των διωγμών ετελείτο η Θεία Λειτουργία στις κατακόμβες πάνω στους τάφους των πρώτων μαρτύρων.

orthodoxos.com.gr

Στην ορολογία της Λειτουργικής της Ορθόδοξης Εκκλησίας, Αγία Τράπεζα ονομάζεται τετράγωνο οικοδομημένο τραπέζι ("εκ πάσης ύλης στερεάς, οίον χρυσού, αργύρου και μαρμάρου"), πάνω στο οποίο τελείται το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας και ονομάζεται και Ιερό Θυσιαστήριο "διότι επ' αυτής τελείται η θυσία του Αμνού του Θεού υπέρ πάντων των πιστών, ζώντων και τεθνεώτων". Η Αγία Τράπεζα βρίσκεται μέσα στο Ιερό Βήμα και έχει σχήμα τετράγωνο για να συμβολίσει τη μετάδοση του σώματος και του αίματος του Χριστού «πανταχού της οικουμένης». Πάνω της βρίσκονται πάντοτε το Ιερό Αντιμήνσιο, ιερό κάλυμμα, ο Σταυρός ευλογίας, το Ιερό Ευαγγέλιο, το Ιερό Αρτοφόριο (ακίνητο) και το Αρτοφόριο των ασθενών (κινητό).

Σύμφωνα με την Ορθόδοξη Εκκλησία, η Αγία Τράπεζα συμβολίζει:

• «Την Τράπεζαν εκείνην, εφ' ης ο Ιησούς Χριστός εν τω μυστικω Δείπνω παρέδωκεν εις τους μαθητάς αυτού το μυστήριον της θείας ευχαριστίας».

• Τον Τάφο του Χριστού.

• Tους τάφους των αγίων Μαρτύρων.

• Τον θρόνο «του μεγάλου Βασιλέως, του Θεού» και για το λόγο αυτό το Ευαγγέλιο που βρίσκεται επάνω στην Αγία Τράπεζα «εικονίζει τον Χριστόν καθήμενον επί θρόνου».

Από το β' μισό του 4ου αιώνα, οι χριστιανοί, «προφανώς χάριν ασφαλείας, ετοποθέτουν τα ιερά σκηνώματα είτε υπό την Αγίαν Τράπεζαν, είτε υπ' αυτήν εντός υπογείου 'κρύπτης'». Ειδικότερα, στην Ελλάδα και στην Ανατολή γενικότερα η πλέον συνηθισμένη πρακτική είναι η τοποθέτηση Αγίων λειψάνων κατά τα Θυρανοίξια του Ιερού Ναού εντός ειδικής κρύπτης της Αγίας Τράπεζας που ονομάζεται «κατάθεσις, ή καταθέσιον ή εγκαίνιον».

wikipedia.org

Αήρ ή Αέρας

Αποκαλείται το τετράγωνο κάλυμμα από ύφασμα, με το οποίο ο λειτουργός σκεπάζει στην Πρόθεση και στην Αγία Τράπεζα, τα δύο ιερά σκεύη, το Δισκάριο και το Δισκοπότηρο. 

Ονομάζεται Αέρας, γιατί κινούμενο πάνω από τα Τίμια Δώρα κατά την απαγγελία του Συμβόλου της Πίστεως δημιουργεί αέρα. 

Κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας, στην αρχαία Εκκλησία οι Διάκονοι δημιουργούσαν αέρα πάνω από τα Τίμια Δώρα κουνώντας ριπίδια (μεγάλες βεντάλιες με φτερά παγονιού), για να αποτρέπουν το πλησίασμα των εντόμων. 

Αυτή την πράξη συνεχίζει σήμερα η παλινδρομική κίνηση πάνω από τα Τίμια Δώρα του καλύμματος του Αέρα. 

Ταυτόχρονα ο Αέρας αποτελεί και εξέλιξη του "Βήλωνος", δηλαδή του παραπετάσματος το οποίο κάλυπτε παλαιότερα το Κιβώριο της Αγίας Τραπέζης.

Η κίνηση αυτή πάνω από την Αγία Τράπεζα, συμβολίζει τον τάφο του Κυρίου, ενώ το τίναγμά του εκφράζει συμβολικά τον σεισμό που ακολούθησε την Ανάσταση του Κυρίου. 

Ο Αέρας επίσης συμβολίζει τον λίθο του μνήματος, που μ' αυτόν ασφαλίσθηκε ο Τάφος του Κυρίου και που απομακρύνθηκε από τον άγγελο κατά τον σεισμό της Αναστάσεως, ενώ επί Βυζαντίου συμβόλιζε και το σεντόνι, με το οποίο περιτυλίχθηκε το νεκρό σώμα του Κυρίου και γι' αυτό απεικόνιζαν πάνω του, το νεκρό σώμα του Χριστού και τον λιτάνευαν στη Μεγάλη Είσοδο, όπως τον Επιτάφιο την Μεγάλη Εβδομάδα. 

Σήμερα στη Μεγάλη Είσοδο της Θείας Λειτουργίας ο Αέρας για λόγους μεγαλοπρέπειας τοποθετείται στην πλάτη του ιερέως, ενώ στην Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία ο Αέρας είναι χρώματος μελανού για λόγους ευλάβειας και καλύπτει την κεφαλή του ιερέως. Το καλυμμένο πρόσωπο του ιερέως μας παραπέμπει στο όραμα του Προφήτου Ησαΐα, όπου τα Χερουβείμ, καθώς βρίσκονταν ενώπιον του Υψίστου Θεού και τον δοξολογούσαν, κάλυπταν το πρόσωπό τους από σεβασμό και ευλάβεια με δύο πτέρυγες.

orthodoxwiki

Εξαπτέρυγα

Τα Εξαπτέρυγα, είναι εκείνα τα ιερά σκεύη, που συνήθως οι περισσότεροι τα παρατηρούμε στην περιφορά του εσταυρωμένου και επιταφίου, στην Μεγάλη Είσοδο των Τιμίων Δώρων καθώς επίσης και σε διάφορες Λιτανείες.
Τα Εξαπτέρυγα είναι μεταλλικοί ή ξύλινοι δίσκοι, διακοσμημένοι με εγχάρακτες και ανάγλυφες παραστάσεις και πολύτιμους λίθους.

Σ΄ αυτά εικονίζονται μορφές του Χριστού, της Παναγίας και διαφόρων Αγίων.

Κανονικά όμως πρέπει εικονίζονται τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ, τα οποία και συμβολίζουν. Τα εξαπτέρυγα δηλαδή συμβολίζουν τον αόρατο κόσμο των Αγγελικών Ταγμάτων, αυτούς που φρουρούν τον Παράδεισο.

Σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας μας οι άγγελοι, όπως αργότερα και οι άνθρωποι, δημιουργήθηκαν από τον Θεό με κίνητρα την «εκστατική» αγάπη Του για να συμμεριστούν και άλλα όντα τη μακαριότητά Του. 

Οι άγγελοι, αναγνωρίζοντες ο δώρημα αυτό του Θεού, Τον δοξολογούν και συγχρόνως προσφέρονται πρόθυμα, τόσο από ευγνωμοσύνη, όσο και για τη δική τους πρόοδο προς την ατέλεστη τελειότητα και πάνω απ' όλα από αγάπη, να υπηρετούν τον ανενδεή Θεό.

Σε ορισμένα Εξαπτέρυγα κρέμονται κουδουνάκια, που συμβολίζουν τον ύμνο που προσφέρουν τα Σεραφείμ στον Θεό. Τοποθετούνται πάνω σε στύλους στο Ιερό Βήμα, ανατολικά της Αγίας Τράπεζας και στο μέσον φέρουν τον Τίμιο Σταυρό. Προπορεύονται πάντοτε στις Εισόδους των Ιερών Ακολουθιών, Εσπερινού, Λιτανείας, Θείας Λειτουργίας και Εξόδιας και τα κρατούν ιερόπαιδες. (κοινώς παπαδάκια) 

Υπάρχουν και τα επιτραπέζια Εξαπτέρυγα που τοποθετούνται πάνω και ανατολικά της Αγίας Τράπεζας, είναι μικρότερα από τα παραπάνω και τα φέρουν οι διάκονοι, όταν είναι πολλοί, κατά της Είσοδο των Τιμίων Δώρων.

Πηγή: Αρχιμανδρίτου Ισαάκ Τσάπογλου του Ιεροκήρυκος

Βιβλίο: Ηγάπησα, Κύριε, ευπρέπειαν οίκου σου…

apfilipposgrammatikous

Ιερό Βήμα

Το ιερό Βήμα βρίσκεται στο ανατολικό άκρο του ναού. Λέγεται έτσι επειδή βρίσκεται πιο ψηλά από τον υπόλοιπο ναό, κατ’ επίδραση των ρωμαϊκών βασιλικών, οι οποίες ήταν υπερυψωμένες στο σημείο αυτό.
Το Άγιο Βήμα είναι χώρος ιερός, επειδή εκεί τελούνται τα ιερά μυστήρια, με κορυφαίο το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Επιτρέπεται η είσοδος στο ιερό μόνο των κληρικών και γι’ αυτό ονομάζονταν άδυτον και άβατον. 

Στους βυζαντινούς χρόνους, στον μόνο λαϊκό, στον οποίο επιτρέπονταν ή είσοδος ήταν ο αυτοκράτορας, διότι θεωρούνταν ιερό πρόσωπο.

Η ανατολική πλευρά του ιερού Βήματος καταλήγε σε κόγχη, η οποία ονομάζεται Πλατυτέρα. 

Στο μέσον του βρίσκεται η Αγία Τράπεζα (Mensa Sacra), που λέγεται και ιερό Θυσιαστήριο, επειδή πάνω σε αυτή τελείται η αναίμακτη απολυτρωτική Θυσία του Χριστού στο διηνεκές. 

Η Αγία Τράπεζα συμβολίζει τον ζωηφόρο Τάφο του Χριστού, μέσα από τον οποίο πήγασε η αληθινή ζωή του κόσμου. 

Τα πολυτελή καλύμματα, της Αγίας Τραπέζης συμβολίζουν τα ιερά σάβανα και τη σινδόνα, με την οποία τυλίχθηκε το άχραντο Σώμα του Χριστού κατά την θεία ταφή Του. 

Στους πρωτοχριστιακούς χρόνους ως άγιες Τράπεζες χρησιμοποιούνταν τάφοι μαρτύρων. Συνεχίζοντας αυτή την παράδοση η Εκκλησία μας μέχρι σήμερα, κατά τα εγκαίνια του ναού, ο επίσκοπος τοποθετεί λείψανα αγίων σε κρύπτη της αγίας Τραπέζης. Εάν δεν έχει εγκαινιασθεί ο ναός χρησιμοποιείται το ιερό αντιμήνσιο, ειδικό ύφασμα, το οποίο φέρει την παράσταση της ταφής του Κυρίου και έχει ραμμένα επάνω άγια λείψανα.
Η αγία Τράπεζα στηρίζεται συνήθως σε έναν στύλο, ο οποίος συμβολίζει τον ασάλευτο στύλο της Εκκλησίας, το Χριστό, ή σε τέσσερις στύλους που συμβολίζουν τους τέσσερις Ευαγγελιστές. 

Πάνω στην αγία Τράπεζα υπάρχει το ιερό Ευαγγέλιο, το οποίο συμβολίζει την πραγματική παρουσία του Χριστού στην Εκκλησία και το ότι η Εκκλησία διαφυλλάσει την Αλήθεια. 

Υπάρχει ακόμα ο Σταυρός ευλογίας, ο οποίος συμβολίζει την ανίκητη δύναμη της Εκκλησίας κατά του κακού, καθώς και το ιερό αντιμήνσιο. 

Στο πάνω μέρος υπάρχει το ιερό Αρτοφόριο, ερμητικά κλειστό, στο οποίο φυλάσσεται ο καθαγιασμένος, από την Μ. Πέμπτη, άγιος Άρτος εμποτισμένος με το τίμιο Αίμα του Κυρίου, για την μετάληψη των ετοιμοθάνατων πιστών. 

Εκατέρωθεν του Αρτοφορίου είναι τοποθετημένα τα κηροπήγια, τα οποία συμβολίζουν το ανέσπερο φως της χριστιανικής διδασκαλίας.

Πίσω από την αγία Τράπεζα υπάρχουν τα εξαπτέρυγα, μεταλλικά λάβαρα με παραστάσεις αγγελικών μορφών που ακτινοβολούν. Συμβολίζουν το αγγελικό τάγμα των εξαπτερύγων αγγέλων, το οποίο παραστέκεται τιμητικά στο Θεό.

Στη βορειοανατολική πλευρά στο ιερό Βήμα υπάρχει η κόγχη της ιεράς Προθέσεως, που συμβολίζει το ιερό σπήλαιο της Γεννήσεως. Σε αυτή προετοιμάζονται τα τίμια Δώρα, πριν μεταφερθούν κατά τη Μεγάλη Είσοδο στην αγία Τράπεζα για να καθαγιασθούν. Η κόγχη αυτή φέρει την εικονογραφική παράσταση της Άκρας Ταπείνωσης και σπάνια την εικόνα της Γεννήσεως. 

Στην Πρόθεση υπάρχει το άγιο Ποτήριο, στο οποίο ενώνεται ο οίνος (νάμα) και το νερό, τα οποία θα μεταβληθούν σε Αίμα Χριστού. Δίπλα υπάρχει το ιερό Δισκάριο, πάνω στο οποίο τοποθετείται ο Αμνός, το τεμάχιο άρτου, που θα μεταβληθεί σε Σώμα Χριστού, καθώς και άλλα τεμάχια από το πρόσφορο, αφιερωμένα στην Θεοτόκο, τους αγίους αγγέλους, τους ζώντες πιστούς, τους κεκοιμημένους πιστούς. 

Αυτό το ιερό σύνολο πάνω στο δισκάριο συμβολίζει την ενότητα της Εκκλησίας. Πάνω στο ιερό Δισκάριο υπάρχει επίσης ο Αστερίσκος, ο οποίος συμβολίζει τον αστέρα της Γεννήσεως και σκοπό έχει να εμποδίζει το ιερό κάλυμμα να ακουμπά στα τεμάχια του αγίου Άρτου. Στην ιερά Πρόθεση υπάρχει, επίσης, η λαβίδα (κοχλιάριο) με το οποίο κοινωνούν οι πιστοί, η αγία λόγχη, η οποία συμβολίζει τη λόγχη που κεντήθηκε ο Κύριος κατά τη σταύρωση και ο σπόγγος που και αυτός συμβολίζει το σπόγγο που δόθηκε όξος στον Κύριο και το Ζέον, δοχείο που περιέχει ζεστό νερό, το οποίο χύνεται στο ιερό Ποτήριο και συμβολίζει τη ζέση της πίστεως. 

Τέλος σε αυτή υπάρχουν τα καλύμματα των ιερών σκευών, ο αήρ και το ιερό μανδήλιο.

Άλλα σκεύη του ιερού Βήματος είναι το θυμιατήριο, με το οποίο θυμιάζει ο ιερεύς το λαό και συμβολίζει την προσευχή των πιστών, η οποία κατευθύνεται “ως θυμίαμα ενώπιον του Θεού”. 
Τα κουδουνάκια του θυμιατού συμβολίζουν το εύηχο κήρυγμα της χριστιανικής διδασκαλίας και το άρωμα του θυμιάματος τη θεία χάρη. 

Οι λαμπάδες και οι φανοί των εισόδων και λιτανειών, τα οποία δίνουν λαμπρότητα στις ιερές ακολουθίες συμβολίζουν το φως του Χριστού, το οποίο διαλύει τα νοητά σκοτάδια των ανθρώπινων πλανών και ανοίγει το δρόμο για την εν Χριστώ σωτηρία.

Το ιερό Βήμα χωρίζεται από τον κυρίως ναό με το τέμπλο, το οποίο διαμορφώθηκε σταδιακά. Στις παλαιοχριστιανικές βασιλικές αποτελούνταν από μικρούς κιονίσκους και μαρμάρινα ή ξύλινα θωράκια. Αργότερα προστέθηκαν οι μεγάλες εικόνες και διπλασιάστηκε σε ύψος και προστέθηκε το δωδεκάορτο, οπότε πήρε τη σημερινή του μορφή. Η επικοινωνία ιερού Βήματος και κυρίως ναού γίνεται με τις τρεις θύρες, την ωραία πύλη (κεντρική), από την οποία εισέρχονται και εξέρχονται μόνο οι λειτουργοί, τη βόρεια και τη νότια πύλη.

Φωτογραφίες: Χρήστος Μπόνης

dogma