Αρτοκλασία

Όταν έχουμε την ονομαστική μας εορτή, συνηθίζουμε να κάνουμε αρτοκλασία και να την πηγαίνουμε στην εκκλησία προς τιμήν του αγίου ή της αγίας των οποίων έχουμε το όνομα. Στους ναούς συναντούμε συχνά αρτοκλασίες, ειδικά στις μεγάλες γιορτές. Τι είναι ακριβώς η αρτοκλασία; Πώς γίνεται αλλά και πότε;

Η λέξη αρτοκλασία σημαίνει τον τεμαχισμό των άρτων οι οποίοι έχουν προηγουμένως ευλογηθεί στον ναό από τον ιερέα ή τον μητροπολίτη και στη συνέχεια μοιράζονται στο εκκλησίασμα. Κάθε αρτοκλασία που προσφέρουμε στην εκκλησία αποτελείται από έξι άρτους. Οι πέντε διαβάζονται από τον ιερέα και συμβολίζουν τους άρτους που ευλόγησε ο Χριστός στην έρημο, κατόπιν πλήθυναν και διανεμήθηκαν στο συγκεντρωμένο πλήθος. Ο έκτος προορίζεται για την αγία πρόθεση και το μυστήριο της θείας ευχαριστίας. Μαζί με τους άρτους, προσφέρουμε για να ευλογηθούν ένα μπουκάλι λάδι και ένα μπουκάλι κρασί.

Η πολύ σύντομη τελετή της αρτοκλασίας ή της ευλόγησης των άρτων αποτελεί πολύ παλιά λειτουργική πράξη της Εκκλησίας και έχει τις ρίζες της στους αποστολικούς χρόνους. Θεωρείται κατάλοιπο από τα κοινά γεύματα των πρώτων Χριστιανών, τις αγάπες.
Η αρτοκλασία τελείται στο τέλος της ακολουθίας του όρθρου ή στο τέλος της θείας λειτουργίας. Κυρίως, όμως, γίνεται την παραμονή της εορτής κατά την ακολουθία του εσπερινού.

 

Πότε κάνουμε αρτοκλασία;

Αρτοκλασία προσφέρουμε στην εκκλησία για να ευλογηθεί όποτε το κρίνουμε εμείς ή ο πνευματικός μας. Συνήθως κάνουμε αρτοκλασία όταν έχουμε την ονομαστική μας εορτή ή για να τιμήσουμε μια σημαντική στιγμή στη ζωή μας και θέλουμε να λάβουμε την ευλογία της Εκκλησίας. Η τέλεση της αρτοκλασίας αποσκοπεί στην ευλόγηση της οικογένειάς μας, του σπιτιού μας και γενικά της ζωής μας.
Στην τελετή της αρτοκλασίας, οι άρτοι μαζί με το λάδι και το κρασί βρίσκονται πάνω σε ένα τραπέζι το οποίο τοποθετείται συνήθως μπροστά από το ιερό ή στο μέσο του ναού. Πάνω στους άρτους τοποθετούνται συμβολικά πέντε κεράκια αναμμένα. Οι εορτάζοντες οι οποίοι κάνουν αρτοκλασία συμπληρώνουν, προαιρετικά, την προσφορά τους στην εκκλησία με θυμίαμα, καρβουνάκια και φυτιλάκια για την τέλεση της θείας λειτουργίας. Στο τέλος της τελετής, παίρνουν έναν άρτο που έχει ευλογηθεί στο σπίτι τους. Οι υπόλοιποι κόβονται και μοιράζονται στους πιστούς στην εκκλησία, γεγονός που φανερώνει τη στενή σχέση της αρτοκλασίας με τις αγάπες των πρώτων Χριστιανών.

 

Αρτοκλασία και μοναστήρια

Εκτός από ευλογία, η αρτοκλασία αποσκοπεί και στη θεραπεία πρακτικής ανάγκης στα μοναστήρια. Οι μοναχοί, αφού νήστευαν ολόκληρη την ημέρα της παραμονής κάθε μεγάλης εορτής, παρέμεναν στον ναό μετά τον εσπερινό προκειμένου να συνεχίσουν την αγρυπνία. Η αρτοκλασία, με τον διαμοιρασμό των άρτων, αποτελούσε για αυτούς στήριξη για να ανταπεξέλθουν στην πολύωρη ακολουθία.

voltarakia.gr
Σχετικά:

• Λιτή Ναού και Λιτή Ακολουθία
• Ακολουθίες

Λιτή Ναού και Λιτή Ακολουθία

ΛΙΤΗ ΝΑΟΥ: 

    Ονομάζεται ο νάρθηκας των μοναστηριών απ’ όπου και η ακολουθία πήρε το όνομά της, επειδή εδώ τελείται. 
Ο κιονοστήρικτος ευρύς νάρθηκας, που ονομάσθηκε λιτή από την σχετική μοναστική λειτουργία που τελείται στον  χώρο  αυτό,  αποτελεί  ουσιαστικά  μια  προσθήκη στο σώμα του ναού, η οποία, όπου εφαρμόστηκε, προσέθεσε σημαντικούς χώρους στον κυρίως ναό. 

    Το καθαρά μοναστηριακό στοιχείο αυτό εμφανίσθηκε κατά την μεσοβυζαντινή εποχή και είχε ευρεία διάδοση στις χώρες της βαλκανικής χερσονήσου μέχρι τον 19ο αιώνα. Στις περισσότερες  περιπτώσεις  πρόκειται  για  μοναστηριακούς  ναούς. 

Η χωρική κατανομή τους εκτείνεται στην Κεντρική και Βόρεια Ελλάδα με έμφαση στο Άγιον Όρος, όπου παρατηρήθηκαν 23 ναοί που συνοδεύονται από κιονοστήρικτες λιτές. Επίσης σημαντικοί ναοί με λιτές υπάρχουν στην περιοχή της πρώην Γιουγκοσλαβίας τον 13ο,14ο και 16ο αιώνα, καθώς και στη Ρουμανία.

ΛΙΤΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ: 

    Εἶναι μία ὁμάδα ἰδιομέλων τροπαρίων ποὺ ψάλλονται στὴν ἀκολουθία τοῦ Μεσονυκτικοῦ, πρὶν ἀπὸ τὸν ὄρθρο. Ἡ Λιτὴ εἶναι μία σύντομη ἱκεσία στὸν ἑορταζόμενο ἅγιο καὶ τὴν διακρίνει ἡ ἁπλότητα. Η μικρή ακολουθία που ψάλλεται συνήθως στα μοναστήρια και στους ενοριακούς ναούς κατά τις ολονυκτίες και στις βραδινές Θείες Λειτουργίες την παραμονή μεγάλων εορτών.

Η Ακολουθία γίνεται μέχρι σήμερα στὰ μοναστήρια ἡ Λιτὴ καθὼς ψάλλονται τὰ ἰδιόμελα μὲ θυμιατό, ἀναμμένες λαμπάδες καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ τιμωμένου ἁγίου ἢ τῆς ἑορτῆς (ἰδιόμελα: τροπάρια ποὺ ἔχουν δικό τους μέλος = μουσική).

Ἐὰν ὑπάρχη λιτή, καὶ ἀρτοκλασία, μετά τὰ πληρωτικὰ καὶ τὴν ἐκφώνησιν «Εἴη τὸ κράτος τῆς βασιλείας σου...» γίνεται πέριξ τοῦ ναοῦ, ψαλλομένων τῶν ἰδιομέλων τῆς λιτῆς. Ἐπανερχομένη αὕτη εἰς τὸν ναὸν (ἤ εἴς τινας κοινότητας πρὸ τῆς δυτικῆς εἰσόδου τοῦ ναοῦ), ὁ διάκονος (ἤ ἐλλείψει αὐτοῦ ὁ ἱερεὺς) ἐκφωνεῖ τὸ «Σῶσον, ὁ Θεός, τὸν λαόν σου...» καὶ τὰς λοιμὰς δεήσεις. 

Ακολουθίες

Οι Ιερές Ακολουθίες είναι οι λατρευτικές τελετές της Εκκλησίας που περιλαμβάνουν προσευχές, ψαλμούς, ικεσίες, αγιογραφικά αναγνώσματα και ύμνους. 

Τέτοιες είναι:

Ο ΑΓΙΑΣΜΟΣ: 

Ακολουθία που τελείται σε διάφορες ανάγκες. Αγιάζουμε τους ανθρώπους, τα σπίτια μας, τα καταστήματά μας, τα χωράφια μας, τα ζώα μας και ό,τι άλλο.
Η ΑΡΤΟΚΛΑΣΙΑ: 

Ευλογία των βασικών καρπών της γης, του σιταριού, του κρασιού και του λαδιού. Τελείται τις μεγάλες γιορτές κυρίως στον εσπερινό σε ανάμνηση της ευλογίας των πέντε άρτων από το Χριστό στην έρημο.
Η ΑΓΡΥΠΝΙΑ: 

Ακολουθία που γίνεται τις βραδινές ώρες και κρατάει μέχρι τις πρωινές.
Η ΠΑΡΑΚΛΗΣΗ: 

Ακολουθία που ψάλλεται σε διάφορες περιστάσεις κυρίως υπέρ υγείας και αναφέρεται συνήθως στην Υπεραγία Θεοτόκο.
Η ΚΗΔΕΙΑ: 

Ακολουθία που γίνεται όταν κοιμηθεί κάποιος χριστιανός προ της ταφής του.
ΤΟ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ: 

Ακολουθία κατά την οποία η Εκκλησία εύχεται υπέρ αναπαύσεως και συγχωρήσεως των κεκοιμημένων χριστιανών στις 40 ημέρες από τον θάνατο, στο χρόνο κ.λ.π.

(Από την έκδοση της Ιεράς Μητροπόλεως Ηλείας που έχει τίτλο: "ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΑΤΗΧΗΣΗ" - δια μεγάλους προσερχομένους στο άγιο Βάπτισμα - και την επιμελήθηκε ο θεολόγος κ. Γεώργιος Κομιώτης, Πρόεδρος της Δ.Ε. της Πανελληνίου Ενώσεως Θεολόγων Παραρτήματος Νομού Ηλείας).

imilias

Αρτοκλασία

Ο όρος Αρτοκλασία σημαίνει ο τεμαχισμός του άρτου και συναντάται μόνο στα λειτουργικά βιβλία της Εκκλησίας μας. 

...........
Οι νοικοκυρές βάζουν τα δυνατά τους για να φτιάξουν την πιο όμορφη Αρτοκλασία.

Έτσι στη Λειτουργική, Αρτοκλασία αποκαλούμε τον τεμαχισμό των άρτων που προηγουμένως έχουν ευλογηθεί από ιερέα ή Αρχιερέα και στη συνέχεια διανέμονται στο εκκλησίασμα. Οι ευλογούμενοι άρτοι είναι πέντε, ισάριθμοι δηλαδή μ΄ εκείνους που ευλόγησε ο Χριστός στην έρημο και στη συνέχεια διανεμήθηκαν στο πλήθος. Μαζί με τους άρτους ευλογούνται επίσης μικρές ποσότητες οίνου και ελαίου που φέρονται σε μικρές φιάλες. 

Η τελετή της αρτοκλασίας ή της «ευλογήσεως των άρτων» είναι παλαιότατη λειτουργική πράξη και έχει τις ρίζες της στους αποστολικούς χρόνους. Θεωρείται κατάλοιπο από τις «αγάπες», τα κοινά γεύματα των πρώτων χριστιανών, που διασώζει και το αρχαίο όνομα της Θείας Ευχαριστίας (κλάσις του άρτου), καθώς και τον τρόπο τεμαχισμού και διανομής της.

"...και τους εξ αυτών μεταλαμβάνοντες πιστούς δούλους σου αγίασον..."

Η Αρτοκλασία στις μέρες μας γίνεται και κατά την ακολουθία του όρθρου, αλλά κυρίως κατά τον εσπερινό της παραμονής δεσποτικής ή θεομητορικής εορτής αλλά και στις εορτές των Αγίων μας, επίσης Αρτοκλασία κάνουμε και όποτε το κρίνουμε εμείς ή ο πνευματικός μας αναγκαίο, η τέλεση δε του ιερού αυτού γεγονότος αποσκοπεί με τον συμβολισμό του πολλαπλασιασμού των άρτων από τον Ιησού στην έρημο, στην ευλόγηση του σπιτικού μας και στον πολλαπλασιασμό των υλικών αλλά και των ψυχικών αγαθών των οικείων και των φίλων μας.

Η Αρτοκλασία όμως αποσκοπούσε και αποσκοπεί ακόμα και στην θεραπεία πρακτικής μοναστικής ανάγκης. Στα μοναστήρια, δηλαδή, οι μοναχοί αφού νήστευαν ολόκληρη την ημέρα της παραμονής κάθε μεγάλης εορτής, ήταν υποχρεωμένοι μα παραμείνουν στο ναό και να μην απομακρυνθούν, μετά τον εσπερινό, προκειμένου να συνεχίσουν την ολονυκτία και να τύχουν δια της αρτοκλασίας "παραμυθίας" και "στήριξης". 

Η ευλογία των άρτων, "ανά πέντε", του οίνου "ανά στάμνον μεστήν" καθώς και του ελαίου γινόταν με σύντομη ευχή αμέσως μετά τη λεγόμενη "λιτή", (έπειτα από τη μεγάλη δέηση), περί το τέλος του εσπερινού. Ακολουθούσε ο τεμαχισμός και η διανομή από τον "κελλαρίτη" που βρίσκονταν στον νάρθηκα ή την λιτή, δηλαδή στο χώρο μεταξύ νάρθηκα και κυρίως ναού, όπου τελούταν η δέηση της "λιτής", εξ ου και η ονομασία του χώρου. Μαζί με τον άρτο διανέμονταν, κατά το Τριώδιο και "ανά εξ ισχάδες ή φοίνικες" (ανά 6 σύκα ξερά ή χουρμάδες) και από "ενός κρασοβολίου οίνος" (ένα ποτήρι κρασί). Το έλαιο που ευλογούνταν πιθανώς χρησιμοποιούνταν στο μεγάλο κανδήλι του τιμώμενου Αγίου.

Ο άρτος, το βασικό στοιχείο τροφής του ανθρώπου, ευλογήθηκε ιδιαίτερα από τον Χριστό. Στην έρημο ο Κύριος ευλόγησε τους πέντε άρτους (και τα δύο ψάρια) και με αυτά χόρτασαν πέντε χιλιάδες άνδρες, χωρίς να υπολογίζονται οι γυναίκες και τα παιδιά. Στο Μυστικό Δείπνο χρησιμοποιεί τον άρτο για να παραδώσει το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Στους Εμμαούς, μετά την Ανάστασή Του, τα μάτια των μαθητών ανοίγουν και Τον αναγνωρίζουν κατά την ευλογία και την κλάση του άρτου. 

Ο Χριστός συμβολικά μίλησε για τον παραλληλισμό του άρτου με τον ίδιο τον εαυτό Του, που είναι ο «άρτος της ζωής», ο «άρτος ο ζων», ο «άρτος ο εκ του ουρανού καταβάς» (Ιωάν. στ, 35/51/41).
Ο άρτος συμβολίζει ακόμη την Εκκλησία, καθώς τα μέλη της -οι πιστοί- ήταν πριν διεσπαρμένα όπως το σιτάρι στους αγρούς, αλλά δια του Χριστού συνήχθησαν (συγκεντρώθηκαν) σε ένα σώμα.

Αλλά και εσχατολογικώς, ο άρτος θεωρήθηκε εικόνα της Βασιλείας του Θεού, καθώς οι συμμετέχοντες σ’ αυτήν θα βρίσκονται σε πλήρη κοινωνία με τον Θεό δια της βρώσεως του ουρανίου άρτου, που βρίσκεται στην τράπεζα του Κυρίου: «Μακάριος όστις φάγεται άρτον εν τη Βασιλεία του Θεού» (Λουκ. ιδ,15).Ο άγιος Συμεών Θεσαλονίκης γράφει πως η αρτοκλασία είναι «άνωθεν παραδεδομένη εκ του Σωτήρος αυτού».

Στην τελετή της Αρτοκλασίας, τους πέντε άρτους προσφέρουν οι πιστοί, μαζί με έναν ακόμα πρόσφορο για την Αγία Πρόθεση, φέρνουν επίσης λάδι και κρασί ενώ στο τραπέζι της Αρτοκλασίας ανάβουμε συμβολικά και πέντε κεριά από αγνό μελισσοκέρι. 

Συνήθως οι εορτάζοντες, οι οποίοι προσφέρουν και τα δώρα αυτά στην εκκλησία, συμπληρώνουν προαιρετικά την προσφορά τους με αγνές λαμπάδες για την Αγία Τράπεζα, θυμίαμα, καρβουνάκια και φιτιλάκια για τις καντήλες του ναού και οτιδήποτε άλλο χρησιμοποιείται για την τέλεση της Θείας Λειτουργίας που θα ακολουθήσει και που εκείνη την ημέρα γίνεται γι' αυτούς ιδιαίτερα που εορτάζουν, 

ενίοτε δε οι εορτάζοντες προσφέρουν και λουλούδια που θα στολίσουν την Αγία Τράπεζα, ή χρήματα, για τις ανάγκες της εκκλησίας τους, για να ευλογηθούν αυτοί και τα σπιτικά τους, ενώ στο τέλος της τελετής παίρνουν έναν ευλογημένο άρτο στο σπίτι τους ο οποίος κόβεται στο γιορτινό τραπέζι, οι δε υπόλοιποι ευλογηθέντες άρτοι διανέμονται στους εκκλησιαζομένους, γεγονός που φανερώνει ακόμη περισσότερο τη σχέση της αρτοκλασίας προς τις παλαιές «αγάπες» των πρώτων χριστιανών.

askitikon